Społeczny obowiązek zawiadomienia organów ścigania

Zgodnie z przepisem art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego, każdy kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję (1). Oczywiście trzeba podkreślić, że jest to wyłącznie wyraz obywatelskiej postawy, a nie prawny nakaz usankcjonowany karą za brak zgłoszenia. Powyższy przepis podkreśla, że chodzi o przestępstwa ścigane z urzędu, a więc takie przestępstwa, co do których ustawodawca nie wymaga osobistego wniosku osoby pokrzywdzonej. Artykuł 12 § 1 Kodeksu postępowania karnego wskazuje, że w sprawach o przestępstwa ścigane na wniosek osoby pokrzywdzonej, postępowanie będzie toczyło się z urzędu dopiero po złożeniu tego wniosku. To na organach ścigania spoczywa obowiązek pouczenia tej osoby odnośnie tego, czy dany czyn jest ścigany z urzędu, ponieważ często nie posiada ona specjalistycznej wiedzy jakie konkretnie są to przestępstwa (2). Co do zasady przestępstwa ścigane na wniosek osoby pokrzywdzonej są mniej poważne od tych, ściganych z urzędu, jak na przykład:

• groźby karalne (art. 190 § 1 Kodeksu karnego) – kierowanie gróźb pozbawienia życia lub uszkodzenia ciała;
• stalking (art. 190a k.k.) – uporczywe nękanie, które wzbudza uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia lub istotnie narusza prywatność;
• uchylanie się od alimentów (art. 209 k.k.) – niepłacenie alimentów, gdy łączna wysokość powstałych zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo opóźnienie wynosi co najmniej 3 miesiące;
• naruszenie nietykalności cielesnej (art. 216/217 k.k. – często mylone z prywatnoskargowym, ale w specyficznych sytuacjach wnioskowe);
• wykonanie zabiegu leczniczy bez zgody pacjenta (art. 192 k.k.).

Do najpowszechniejszych przestępstw ściganych z urzędu należą:

• zabójstwo (art. 148 k.k.);
• uprowadzenie osoby (art. 189 k.k.);
• gromadzenie broni, materiałów wybuchowych lub radioaktywnych;
• rozbój, kradzież rozbójnicza lub wymuszenie rozbójnicze (art. 280-282 k.k.);
• zorganizowanie grupy przestępczej (art. 258 k.k.).

Kodeks karny zawsze precyzuje, które przestępstwo jest ścigane na wniosek osoby pokrzywdzonej. Jeżeli dany przepis Kodeksu karnego nie określa, że przestępstwo ścigane jest na wniosek osoby pokrzywdzonej, to domniemywa się, że jest ono ścigane z urzędu.

            We wstępie wspomniano, że każdy kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym organy ścigania. Obowiązek taki dotyczy oczywiście również lekarzy i lekarzy dentystów. Jednakże w przypadku tej profesji istotne jest, czy wiedza ta została nabyta w trakcie wykonywania obowiązków zawodowych. Jeżeli odpowiedź jest twierdząca, to lekarz ma obowiązek zachować informacje o takim przestępstwie w tajemnicy. Tajemnica lekarska została uregulowana przede wszystkim w ustawie z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty w art. 40 ust. 1, który brzmi: „Lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu” (3) oraz w ustawie z dnia 6 listopada 2008 roku o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w art. 13, który stanowi, że „Pacjent ma prawo do zachowania w tajemnicy przez osoby wykonujące zawód medyczny, w tym udzielające mu świadczeń zdrowotnych, informacji z nim związanych, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu medycznego” (4). W niemal identyczny sposób kwestię tajemnicy lekarskiej reguluje Kodeks Etyki Lekarskiej, który w art. 24 mówi: „wiadomości o pacjencie i jego otoczeniu uzyskane przez lekarza w związku z wykonywanymi czynnościami zawodowymi są objęte tajemnicą lekarską” (5).

Złamanie tajemnicy lekarskiej może zgodnie z art. 23-24 Kodeksu cywilnego narazić lekarza na odpowiedzialność cywilną za naruszenie dóbr osobistych pacjenta (6) lub na odpowiedzialność karną na podstawie art. 266 §1 Kodeksu karnego, który wprost sankcjonuje odpowiedzialność lekarza za naruszenie tajemnicy zawodowej: „Kto, wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu, ujawnia lub wykorzystuje informację, z którą zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2” (7). Przy zastosowaniu tego przepisu nie ma znaczenia, czy lekarz złamał tajemnicę lekarską przy okazji wykonywania swoich obowiązków zawodowych w ramach prywatnej praktyki lekarskiej, w ramach zatrudnienia w niepublicznym zakładzie opieki zdrowotnej lub samodzielnym publicznym zakładzie opieki zdrowotnej. Trzecią kategorią odpowiedzialności, na która narażony jest lekarz ujawniający tajemnicę lekarską jest odpowiedzialność zawodowa. Zgodnie z art. 53 ustawy z dnia 2 grudnia 2009 roku o izbach lekarskich: „członkowie izb lekarskich podlegają odpowiedzialności zawodowej za naruszenie zasad etyki lekarskiej oraz przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza”. Odpowiedzialność ta jest rozstrzygana przez sądy lekarskie (8). Należy podkreślić, że dla powstania obowiązku tajemnicy lekarskiej źródło informacji nie ma znaczenia. Lekarz może je pozyskać zarówno od samego pacjenta, jak i od osób trzecich, z dokumentacji medycznej, ale także z innych źródeł.

Prawny obowiązek denuncjacji

Z powyższych przepisów ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz Kodeksu Etyki Lekarskiej można wysnuć wniosek, że tajemnica lekarska obejmuje swym zakresem również informację o przestępstwie lub możliwości jego popełnienia, którą nabył w toku wykonywanych czynności zawodowych. Lekarz powinien w tym miejscu postawić sobie pytanie, czy w zaistniałej sytuacji wiedzę o danym przestępstwie zatrzymać dla siebie, czy przekazać odpowiednim organom ścigania. Odpowiedź uzależniona jest od rodzaju powstałego obowiązku: czy jest to obowiązek prawny czy obowiązek społeczny zawiadomienia organów ścigania. Przepisy procesowe i materialne sytuację taką określają obowiązkiem denuncjacji. Oznacza to, że w przypadku uzyskania wiedzy o najpoważniejszych przestępstwach lekarz lub lekarz dentysta ma prawny obowiązek zawiadomić odpowiednie organy ścigania. Katalog tych przestępstw przedstawiony został w art. 240 § 1 Kodeksu karnego, który stwierdza, że każdy – w tym lekarz – kto poweźmie wiarygodną informację o karalnym przygotowaniu, usiłowaniu lub dokonaniu wymienionych w tym przepisie przestępstw, ma obowiązek niezwłocznie zawiadomić o tym fakcie organy powołane do ścigania przestępstw (czyli policję lub prokuraturę) Przepis ten zobowiązuje do zgłoszenia następujących przestępstw (9):

• eksterminacja ludności/ludobójstwo (art. 118 k.k.),
• udział w masowym zamachu skierowanym przeciwko grupie ludności w celu wsparcia polityki państwa lub organizacji (art. 118a k.k.),
• stosowanie środków masowej zagłady (art. 120 k.k.),
• obrót środkami masowej zagłady (art. 121 k.k.),
• niedopuszczalne sposoby lub środki walki podczas działań zbrojnych (art. 122 k.k.),
• zamach na życie lub zdrowie jeńców wojennych lub ludności cywilnej (art. 123 k.k.),
• przestępcze naruszenie prawa międzynarodowego w stosunku do jeńców wojennych lub ludności cywilnej (art. 124 k.k.),
• zamach stanu (art. 127 k.k.),
• zamach na konstytucyjny organ RP (art. 128 k.k.),
• szpiegostwo (art. 130 k.k.),
• zamach na życie Prezydenta RP (art. 134 k.k.),
• zamach na jednostkę Sił Zbrojnych RP (art. 140 k.k.),
• zabójstwo (art. 148 k.k.),
• spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 k.k.),
• sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach m.in. pożarze, zawaleniu budowli, eksplozji materiałów łatwopalnych i wybuchowych, gwałtownym wyzwoleniu energii jądrowej (art. 163 k.k.),
• finansowanie przestępstwa o charakterze terrorystycznym (art. 166 k.k.),
• bezprawne pozbawienie wolności (art. 189 k.k.),
• zgwałcenie lub poddanie się innej czynności seksualnej (art. 197 § 3 lub 4 k.k.),
• seksualne wykorzystanie niepoczytalności lub bezradności (art. 198 k.k.),
• seksualne wykorzystanie małoletniego (art. 200 k.k.),
• wzięcie zakładnika (art. 252 k.k.),
• przestępstwa o charakterze terrorystycznym (art. 115 § 20 k.k.).

W odniesieniu do tajemnicy medycznej warte omówienia są przede wszystkim przestępstwa zabójstwa oraz bezprawnego pozbawienia wolności. Uzyskanie wiedzy o przestępstwie zabójstwa dotyczy wyłącznie typu podstawowego tego czynu, jego typów kwalifikowanych oraz jednego typu uprzywilejowanego – zabójstwa w afekcie. Nie istnieje natomiast obowiązek zgłoszenia w przypadkach wystąpienia innych typów uprzywilejowanych zabójstwa: dzieciobójstwa, bezprawnej eutanazji lub nieumyślnego spowodowania śmierci. Wyłączenie dotyczy również innych przestępstw ze skutkiem śmiertelnym:

• śmierć kobiety jako następstwo aborcji (art. 154 k.k.),
• bójka lub pobicie ze skutkiem śmiertelnym (art. 158 § 3 k.k.),
• sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego (art. 163 § 3 lub 4 k.k.),
• wypadek komunikacyjny ze skutkiem śmiertelnym (art. 177 § 2 k.k.).

Kwestią sporną jest, że obowiązkiem denuncjacji objęta została tylko część przypadków zabójstwa, w szczególności poza nawiasem zostały: dzieciobójstwo oraz bezprawna eutanazja. Natomiast dużym pozytywem jest, że przepis art. 240 k.k. odnosi się do wszystkich karalnych etapów popełnienia przestępstwa: przygotowania, usiłowania oraz dokonania. To bardzo ważne np. dla ochrony małoletnich dzieci. Dajmy na to sytuację, gdy lekarz badając dziecko, wykryje takie urazy, które mogą wskazywać na prawdopodobieństwo usiłowania zabójstwa. Obowiązkiem prawnym lekarza będzie w takiej sytuacji zawiadomienie organów ścigania. Innym przykładem może być sytuacja, gdy lekarz w trakcie wizyt domowej zobaczy małoletnie dziecko przetrzymywane głodne w piwnicy lub innym podobnym pomieszczeniu. Wówczas obowiązek denuncjacji powstanie na podstawie art. 189 k.k. (bezprawne pozbawienie wolności) (10).

Do zwolnienia lekarza lub lekarza dentysty od odpowiedzialności karnej za nieprzestrzeganie obowiązku denuncjacji może dojść wówczas, gdy niezawiadomienie odpowiednich organów ścigania było podyktowane uzasadnionym przypuszczeniem, że organ wiedział o przygotowywanym, usiłowanym lub dokonanym przestępstwie lub osobiście zapobiegł popełnieniu przygotowywanego lub usiłowanego przestępstwa. Karze nie podlega również lekarz, który nie zawiadomił organów ścigania z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu lub jego bliskim (art. 240 § 2-§ 3 k.k.). Trzeba podkreślić, że obowiązek denuncjacji powstaje dopiero, gdy lekarz uzyskuje wiarygodną informację o popełnieniu przestępstwa. Nie chodzi tutaj o stu procentową pewność, ale ważne jest, aby stopień pewności wskazywał na uzasadnione podejrzenie przestępstwa. Zawiadomienie powinno być niezwłoczne, chociaż dopuszcza się opóźnienie, uzasadnione istotną przeszkodą np. potrzebą udzielenia pomocy lekarskiej osobie poszkodowanej. Kodeks karny nie narzuca formy w jakiej informacja o przestępstwie ma zostać przekazana organom ścigania. Odpowiednia jest zarówno forma pisemna jak i ustna do protokołu (11).

Przestępstwo zgwałcenia

            Zgwałcenie to przestępstwo seksualne, zaliczane do jednych z cięższych przestępstw. Artykuł 240 k.k. nakłada obowiązek zgłoszenia przestępstwa zgwałcenia, a konkretniej jego kwalifikowanej postaci obejmującej jedynie czyny zabronione wskazane w art. 197 § 3 lub 4 k.k. (12):

1. zgwałcenie zbiorowe, czyli popełnione wspólnie z inną osobą (art. 197 § 3 pkt 1 k.k.);
2. zgwałcenie pedofilne, czyli na osobie poniżej 15. r.ż. (art. 197 § 3 pkt 2 k.k.);
3. zgwałcenie kazirodcze, czyli wobec wstępnego, zstępnego, przysposobionego, przysposabiającego, brata lub siostry (art. 197 § 3 pkt 3 k.k.);
4. działanie ze szczególnym okrucieństwem przy zgwałceniu lub doprowadzeniu innej osoby do poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności (art. 197 § 4 k.k.).

Niestety nadal, jeżeli osobą poszkodowaną w wyniku zgwałcenia w typie podstawowym (art. 197 § 1 k.k.) jest osoba powyżej 15. r.ż. lub niepozostająca w relacji kazirodczej, denuncjacja ma charakter wyłącznie społeczny.

Jeżeli spojrzymy szerzej na problematykę przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajowości, to lekarzowi dodatkowo grozi również odpowiedzialność karna za niezawiadomienie o:

1. zgwałceniu w związku z wykorzystaniem bezradności osoby, jej choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego albo ograniczenia możliwości rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem (art. 198 k.k.),
2. wykorzystanie krytycznego położenia lub stosunku zależności (art. 199 k.k.),
3. obcowaniu płciowym lub wykonaniu innych czynności seksualnych z osobą małoletnią poniżej lat 15 (art. 200 § 1 k.k.).

Wspominamy o powyższych przestępstwach, ponieważ po zmianach, jakie zostały wprowadzone ustawą z dnia 28 czerwca 2024 r. o zmianie ustawy Kodeksu karnego oraz niektórych innych ustaw, zgwałceniem jest każdy stosunek seksualny, do jakiego doszło bez prawno-relewantnej zgody osoby w nim uczestniczącej (13).

Mimo nowelizacji przepisów dotyczących przestępstwa zgwałcenia, brak jasnych wytycznych dotyczących postepowania w zakresie lekarskiego obowiązku zawiadomienia o tym przestępstwie zwrócił uwagę Rzecznik Praw Obywatelskich Pan prof. Marcin Wiącek. W piśmie z grudnia 2025 r. do Naczelnej Rady Lekarskiej podnosił, że brak klarowanych zasad informowania odpowiednich organów ścigania powoduje, że pacjent, jak i lekarz poruszają się w stanie niepewności prawnej, co może zniechęcać ofiary gwałtu do szukania pomocy medycznej. Osoby pokrzywdzone w obawie przed automatycznym wszczęciem postępowania karnego – zwłaszcza, gdy nie są na to gotowe – mogą instynktownie rezygnować z wizyt lekarskich. Ma to zarówno wymiar medyczny, jak i społeczny, ponieważ ofiary przemocy seksualnej mogą nie otrzymać świadczeń oraz wsparcia, którego natychmiast wymagają (np. badań na choroby przenoszone drogą płciową). Istnieje również duże prawdopodobieństwo, że tego typu sytuacje poważnie nadwyrężą zaufanie pacjenta do lekarza, np. ofiara przemocy seksualnej, z obawy przed wszczęciem postępowania karnego, może zataić pewne informacje na temat swojego stanu zdrowia i prawdziwych przyczyn powstania uszkodzeń ciała. Lekarz, który w trakcie wizyty lekarskiej poweźmie informację o tym, że pacjent doświadczył przemocy seksualnej (albo podejrzewa, że może być on sprawcą przemocy seksualnej, ponieważ wskazuje na to charakter obrażeń), znajduje się w sytuacji kolizji dwóch norm – dochowania tajemnicy lekarskiej oraz obowiązku denuncjacji. Za złamanie tajemnicy lekarskiej lekarzowi grozi odpowiedzialność karna do dwóch lat pozbawienia wolności (art. 266 § 1 k.k.), a za niedopełnienie obowiązku denuncjacji – odpowiedzialność karna z art. 240 § 1 k.k., za przestępstwo zagrożone karą do trzech lat pozbawienia wolności. Natomiast, jeżeli osoba zarządzająca np. publicznym szpitalem lub publicznym ośrodkiem zdrowia nie zawiadomi o zgwałceniu (przestępstwie ściganym z urzędu), wówczas grozi jej odpowiedzialność karna za przestępstwo niedopełnienia obowiązków służbowych z art. 231 k.k. (14). 

Piśmiennictwo:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeksu postępowania karnego, art. 304 § 1. Dz.U., 1997 r., nr 89, poz. 555.
2. Ibidem 12 § 1.
3. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, art. 40 ust. 1. U., 1997, nr 28, poz. 152.
4. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, art. 13. Dz.U., 2009, nr 52, poz. 417.
5. Kodeks Etyki Lekarskiej – uchwała Nadzwyczajnego II Krajowego Zjazdu Lekarzy z 14 grudnia 1991 r. w sprawie Kodeksu Etyki Lekarskiej, art. 24.
6. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, art. 23-24. U., 1964, nr 16, poz. 93.
7. Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, art. 266 §1. Dz.U. 1997 Nr 88 poz. 553.
8. Ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich, art. 53. Dz.U. 2009 Nr 219 poz. 1708.
9. Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, art. 240 § 1. Dz.U. 1997 Nr 88 poz. 553.
10. Mucha, Obowiązek denuncjacji w kontekście tajemnicy medycznej. Przegląd Policyjny, 2019, T. 136, nr 4, s. 160-161.
11. Ibidem, s. 161-162
12. Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, art. 197 §3 - §4. Dz.U. 1997 Nr 88 poz. 553.
13. Ustawa z dnia 28 czerwca 2024 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Dz.U. 2024 poz. 1228. Zob. także: W. Wróbel, Nowa definicja przestępstwa zgwałcenia w prawie karnym, Palestra, 2025, nr 6, s. 8-24.
14. https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-lekarze-zgwalcenie-zawiadamianie-nrl (data dostępu: 18.03.2026 r.).