Praca recenzowana

Określenie „OPG” w odniesieniu do zdjęcia pantomograficznego jest powszechnie używanym skrótem, jednak w piśmiennictwie fachowym nie występuje on jako poprawna nazwa badania. Skrót „OPG” pochodzi od nazwy handlowej Orthopantomograph używanej pierwotnie dla konkretnych aparatów do panoramicznego obrazowania zębów i struktur je podtrzymujących. Z czasem termin ten przeniknął do języka potocznego i klinicznego, gdzie zaczął funkcjonować jako synonim zdjęcia pantomograficznego, choć w rzeczywistości odnosi się do konkretnej konstrukcji urządzenia, a nie do samego rodzaju badania. Zdjęcie pantomograficzne jest określonym rodzajem badania radiologicznego, definiowanym przez geometrię ekspozycji, ruch synchroniczny lampy RTG i detektora oraz obrazowanie warstwowe łuków zębowych. „OPG” natomiast nie opisuje ani techniki obrazowania, ani cech uzyskanego obrazu – jest skrótem historycznym związanym z nazwą urządzenia. Utożsamianie badania z nazwą aparatu prowadzi do tego samego błędu pojęciowego, co mówienie o „zdjęciu radiowizjograficznym”. Współczesne zdjęcia panoramiczne wykonywane są na aparatach różnych producentów, z użyciem odmiennych technologii (detektory cyfrowe, różne algorytmy rekonstrukcji, tryby ekspozycji). Określenie „OPG” nie niesie żadnej informacji o tych parametrach i nie jest terminem standaryzowanym. W piśmiennictwie naukowym oraz dokumentach formalnych (opisy badań, protokoły, publikacje) konsekwentnie stosuje się nazwę „zdjęcie pantomograficzne” lub „zdjęcie panoramiczne”. Utrwalanie skrótu „OPG” w nauczaniu sprzyja nieprecyzyjnemu myśleniu o radiologii stomatologicznej i zaciera różnicę między nazwą badania a nazwą aparatu. Z punktu widzenia edukacyjnego ważne jest, aby studenci i lekarze posługiwali się terminologią opisującą technikę obrazowania, a nie marketingowych lub historycznych nazw urządzeń. Skrót „OPG” może funkcjonować co najwyżej w języku potocznym, nie powinien jednak pojawiać się w publikacjach naukowych czy oficjalnych opisach badań.

W obiegu potocznym, a czasem także w dokumentacji gabinetowej, spotyka się określenie „panorama” jako synonim zdjęcia pantomograficznego. Podobnie jak w przypadku skrótu „OPG”, termin ten nie jest jednak nazwą poprawną w sensie fachowym. Słowo „panorama” opisuje jedynie szeroki, obejmujący duży obszar obraz, ale nie definiuje ani techniki obrazowania, ani geometrii badania. W radiologii stomatologicznej kluczowe znaczenie ma fakt, że zdjęcie pantomograficzne powstaje w wyniku warstwowego obrazowania struktur położonych w tzw. warstwie ogniskowej, przy jednoczesnym ruchu lampy RTG i detektora. Tych cech termin „panorama” w ogóle nie oddaje. Określenie „panorama” jest zbyt ogólne i niejednoznaczne. Teoretycznie mogłoby odnosić się do każdego obrazu o dużym zakresie anatomicznym – także do zdjęć cefalometrycznych, przeglądowych zdjęć czaszki czy nawet do rekonstrukcji wolumetrycznych. Używanie go zamiast precyzyjnej nazwy badania prowadzi do rozmycia granic pojęciowych i utrudnia jednoznaczną interpretację dokumentacji medycznej. Choć w rozmowie z pacjentem określenie „panorama” bywa wygodne i zrozumiałe, przenoszenie go do języka fachowego utrwala uproszczony obraz badania i nie sprzyja precyzyjnemu nauczaniu radiologii. W kontekście edukacyjnym i naukowym warto konsekwentnie używać terminów, które opisują rzeczywistą metodę obrazowania, a nie jedynie potoczne wrażenie „szerokiego zdjęcia”. Termin „panorama” można traktować wyłącznie jako potoczny skrót językowy, użyteczny ewentualnie w komunikacji z pacjentem, ale nie jako nazwę badania w dokumentacji czy publikacjach.

Określenie „zdjęcie CBCT” jest powszechnie używane w języku potocznym –z punktu widzenia radiologii nie jest jednak poprawne. Badanie CBCT (cone beam computed tomography) nie jest zdjęciem, lecz badaniem tomograficznym, a taka różnica ma znaczenie zarówno terminologiczne, jak i kliniczne. CBCT nie generuje „zdjęcia” w sensie radiologicznym. Klasyczne zdjęcie rentgenowskie (wewnątrzustne, pantomograficzne, cefalometryczne) jest projekcyjnym obrazem dwuwymiarowym, powstającym w wyniku jednorazowej ekspozycji i nałożenia struktur anatomicznych na płaszczyźnie detektora. Badanie CBCT polega natomiast na akwizycji dużej liczby projekcji, na podstawie których rekonstruowany jest wolumetryczny zbiór danych (objętość 3D). Obraz, który oglądamy, nie jest „zdjęciem”, lecz rekonstrukcją komputerową tej objętości w postaci przekrojów (osiowych, czołowych, strzałkowych) lub rekonstrukcji wtórnych. W CBCT nie istnieje jeden obraz odpowiadający ekspozycji – dotyczy ona całego wolumenu, a obrazy są wynikiem przetwarzania danych. Mówienie o „zdjęciu CBCT” sugeruje analogię do zdjęcia pantomograficznego czy zębowego, która z punktu widzenia techniki obrazowania jest błędna.

Zapis na skierowaniu „proszę o zdjęcie CBCT” jest nieprecyzyjny, ponieważ:

• nie określa zakresu badania (pole obrazowania – FOV),
• nie wskazuje celu diagnostycznego,
• nie rozróżnia badania tomograficznego od zdjęcia rentgenowskiego,
• utrwala nieprawidłowe rozumienie charakteru badania o wyższej złożoności i dawce.

CBCT jest badaniem, które powinno być ściśle uzasadnione klinicznie, zaplanowane pod kątem konkretnego pytania diagnostycznego i dobranego pola obrazowania. Termin „zdjęcie” tego nie oddaje. Używanie pojęcia „zdjęcie CBCT” spłaszcza różnicę między radiografią a tomografią i utrudnia zrozumienie istoty obrazowania 3D – zarówno studentom, jak i lekarzom kierującym pacjentów. W radiologii precyzyjna terminologia nie jest tylko kwestią semantyki, ale też odzwierciedleniem różnic technologicznych, diagnostycznych i dozymetrycznych.

prof. dr hab. Ingrid Różyło-Kalinowska

Zakład Rentgenodiagnostyki Stomatologicznej i Szczękowo-Twarzowej

Uniwersytet Medyczny w Lublinie