Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV, ang. human papilloma virus) stanowi istotny czynnik ryzyka nowotworów głowy i szyi. Kluczową cechą HPV jest epiteliotropizm, czyli ścisłe powinowactwo do nabłonka wielowarstwowego płaskiego skóry oraz błon śluzowych (1). W populacji zdrowych osób dorosłych w Polsce częstość występowania HPV w jamie ustnej szacuje się na 2-8%, przy czym najczęściej identyfikowanym typem jest HPV16. Wykazano również, że zakażenie występuje istotnie częściej u mężczyzn niż u kobiet (2).

Do czynników ryzyka zakażenia w obrębie jamy ustnej należą m.in. seks oralno-genitalny, obniżona odporność (immunosupresja lub zakażenie wirusem HIV) oraz palenie tytoniu. Dodatkowymi faktorami sprzyjającymi zakażeniu są spożywanie alkoholu i marihuany, dieta uboga w antyoksydanty, długotrwałe stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych oraz niski status socjoekonomiczny. Wykazano, że w grupie pacjentów użytkujących protezy całkowite HPV-DNA jest obecne u 41,9% badanych, natomiast wśród osób niestosujących tego typu uzupełnień odsetek ten wynosi 19,23%. Można zatem podejrzewać, że mikrourazy błony śluzowej jamy ustnej, powstające na skutek nieprawidłowo dopasowanych uzupełnień protetycznych oraz niewłaściwa higiena protez ruchomych również są okolicznościami wpływającymi na możliwość zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego (1).

Przyjmuje się, że część z wymienionych kwestii sprzyja utrzymywaniu się zakażenia, co prawdopodobnie odgrywa kluczową rolę w patogenezie chorób związanych z HPV, w tym nowotworów skóry, szyjki macicy, odbytu i narządów płciowych, a także jamy ustnej i gardła (2-4). Do zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego najczęściej dochodzi przed 25. rokiem życia. Infekcja HPV w większości przypadków prowadzi do rozwoju zmian łagodnych, w tym brodawczaka płaskonabłonkowego, brodawek pospolitych, ogniskowej hiperplazji nabłonka (choroby Hecka) oraz kłykcin kończystych (3).

Wirus brodawczaka ludzkiego jest uznawany za jedną z kluczowych przyczyn nowotworów głowy i szyi. Obecnie na świecie rocznie odnotowuje się ponad 650 tys. nowych zachorowań oraz ponad 350 tys. zgonów związanych z tymi nowotworami. Co istotne, nowotwory jamy ustnej i gardła przestały być wyłącznie problemem osób w starszym wieku, gdyż obserwuje się wyraźny wzrost zachorowalności wśród coraz młodszych pacjentów (4).

Wyróżnia się typy wirusa brodawczaka ludzkiego o niskim oraz wysokim potencjale onkogennym. Przyjmuje się, że typy niskiego ryzyka prowadzą do rozwoju zmian łagodnych, takich jak:

• brodawki pospolite,
• brodawczak płaskonabłonkowy,
• kłykciny kończyste,
• choroba Hecka,
• rogowiak kolczystokomórkowy,
• znamię białe gąbczaste,
• leukoplakia włochata.

Z kolei typy HPV o wysokim potencjale onkogennym sprzyjają rozwojowi raka płaskonabłonkowego oraz raka brodawkującego jamy ustnej. Wśród typów wysokiego ryzyka identyfikowanych w nowotworach jamy ustnej i gardła najczęściej wymienia się HPV 16, który jest odpowiedzialny za około 86% przypadków raka płaskonabłonkowego jamy ustnej. Ponadto wysokim potencjałem onkogennym charakteryzują się również typy 18, 26, 31, 33, 35, 45, 56, 58, 59 oraz 67. Zakażenie HPV może współistnieć także z leukoplakią, erytroplakią oraz liszajem płaskim (5, 6).

Wyróżnia się trzy postacie zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego:

• jawną,
• subkliniczną,
• utajoną.

W przebiegu zakażenia jawnego obserwuje się makroskopowo widoczne zmiany w obrębie skóry lub błon śluzowych. Postać subkliniczna związana jest z obecnością zmian niewidocznych w badaniu klinicznym, możliwych do wykrycia jedynie w badaniach mikroskopowych. Z kolei zakażenie utajone przebiega bez uchwytnych zmian zarówno w ocenie makroskopowej, jak i mikroskopowej, a jego rozpoznanie opiera się wyłącznie na diagnostyce molekularnej, obejmującej m.in. techniki hybrydyzacji DNA (1).

Jedną z najczęściej obserwowanych manifestacji zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego w jamie ustnej jest brodawczak jamy ustnej (papilloma), związany przede wszystkim z zakażeniem genotypami HPV 6 oraz HPV 11. Brodawczaki o etiologii wirusowej, występujące u osób w wieku rozwojowym, wiążą się z potencjalnym ryzykiem transformacji nowotworowej. Choroba Hecka, określana również jako ogniskowy przerost nabłonka (FEH, ang. focal epithelial hyperplasia), jest związana głównie z zakażeniem genotypami HPV 13 oraz HPV 32. Kłykciny kończyste (condylomata acuminata) pozostają w ścisłym związku z infekcją HPV 6 i 11, natomiast brodawki pospolite (verrucae vulgares) są uwarunkowane zakażeniem HPV 2 i 4. Nabłonkowa dysplazja brodawkowata (epidermodysplasia verruciformis), charakteryzująca się obecnością licznych brodawek, jest związana z infekcją genotypami HPV 5, 8 oraz 14 (1).

Istnieją przekonujące dowody wskazujące na wzrost rozpowszechnienia nowotworów głowy i szyi związanych z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), co jest szczególnie analizowane w kontekście spadku częstości palenia tytoniu. Najnowsze dane potwierdzają ten fakt, ponieważ częstość wykrywania zakażeń HPV w obrębie tych nowotworów wzrosła o około 50% (7). Do kluczowych czynników sprzyjających rozwojowi nowotworu należą przetrwałe zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego oraz obecność genotypów o wysokim potencjale onkogennym, w szczególności HPV 16 i HPV 18. Zmiany nowotworowe uwarunkowane zakażeniem HPV nie różnią się klinicznie od zmian wywołanych innymi czynnikami etiologicznymi. Najwyższy odsetek raków płaskonabłonkowych jamy ustnej związanych z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego obserwuje się w obrębie języka oraz dna jamy ustnej. HPV stanowi również istotny czynnik ryzyka rozwoju raka płaskonabłonkowego migdałków podniebiennych. Należy podkreślić, że nikotynizm sprzyja penetracji wirusa do tkanek, zwiększając tym samym ryzyko zakażenia (1, 5).

Szczególną postacią raka brodawkującego błon śluzowych jamy ustnej i gardła jest brodawczakowatość kwitnąca jamy ustnej (papillomatosis florida oris) określana również jako guz Ackermana. Wśród stanów przednowotworowych związanych z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego wymienia się leukoplakię, liszaj płaski oraz chorobę Bowena. Transformacja nowotworowa dotyczy przede wszystkim niejednorodnej, brodawczakowatej postaci leukoplakii (HPV 16 i 18) oraz wrzodziejącej postaci liszaja płaskiego (HPV 18) (1).

Wczesne rozpoznanie zmian w jamie ustnej ma kluczowe znaczenie, ponieważ niektóre z nich mogą stanowić stany przednowotworowe. Częstość transformacji złośliwej zmian błony śluzowej jamy ustnej zależnych od HPV szacuje się na 3,09%, przy średnim czasie progresji wynoszącym około 54 miesięcy. Skuteczne różnicowanie zmian często wymaga przeprowadzenia badania histopatologicznego. Stosuje się także techniki o wysokiej czułości i swoistości, takie jak real-time PCR. Wśród dostępnych metod diagnostycznych ciekawą propozycją jest test immunohistochemiczny CINtec PLUS, który pozwala odróżnić zmiany łagodne od stanów przedrakowych (1, 4).

Istotne jest zachowanie czujności onkologicznej nie tylko u osób starszych, lecz także w populacji poniżej 50. roku życia, nieobarczonej tradycyjnymi czynnikami ryzyka nowotworów jamy ustnej. Do pogłębienia diagnostyki powinny skłaniać:

• zmiany barwy nabłonka,
• zmętnienie,
• brodawkowata powierzchnia,
• owrzodzenia,
• ubytki tkanek,
• pęknięcia,
• stwardnienia,
• uwypuklenia,
• trwałe związanie rozrostu z podłożem.

Brak regresji zmian w ciągu dwóch tygodni leczenia zachowawczego stanowi wskazanie do ich chirurgicznego usunięcia wraz z marginesem zdrowych tkanek oraz przekazania materiału do badania histopatologicznego. Zmiany łagodne mogą ulegać samoistnej regresji, jednak wymagają systematycznej obserwacji. W wybranych przypadkach możliwe jest ich usunięcie przy użyciu krioterapii, laseroterapii lub elektrokoagulacji (1, 3).

Profilaktyka pierwotna zakażeń HPV obejmuje przede wszystkim właściwą higienę jamy ustnej i rąk oraz zrównoważoną dietę. Rekomenduje się także stosowanie szczepień, zwłaszcza że wykazano silną korelację między zakażeniami HPV w jamie ustnej i szyjki macicy u kobiet: w 91,7% przypadków zakażenie jamy ustnej współwystępowało z zakażeniem szyjki macicy, a w 90,9% typ wirusa był zgodny w obu lokalizacjach. Szczepionka 9-walentna przeciw HPV (Gardasil 9) może teoretycznie zmniejszać ryzyko kancerogenezy związanej z obecnością wirusa w jamie ustnej. Należy również pamiętać o regularnym monitorowaniu jamy ustnej w kierunku podejrzanych zmian. Profilaktyka wtórna koncentruje się na radykalnym chirurgicznym usunięciu zmian wraz z marginesem zdrowych tkanek oraz systematycznej obserwacji całej błony śluzowej, co pozwala na wczesne wykrycie ewentualnych nowych zmian patologicznych (1, 3, 4, 5).

          Do zadań lekarza stomatologa należy promowanie postaw prozdrowotnych oraz aktywny udział we wdrażaniu profilaktyki pierwotnej i wtórnej zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), w oparciu o aktualne rekomendacje i dane epidemiologiczne.

 

dr n. med. Joanna Rasławska-Socha

Katedra i Zakład Stomatologii Przedklinicznej i Endodoncji Przedklinicznej PUM w Szczecinie

 

Piśmiennictwo:

1. Falfasińska K., Dziadek H. Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) w jamie ustnej − diagnostyka, leczenie oraz potencjał onkogenny wirusa. Stomatologia po Dyplomie 2022, 3. https://podyplomie.pl/stomatologia/37575,zakazenie-wirusem-brodawczaka-ludzkiego-hpv-w-jamie-ustnej-diagnostyka-leczenie-oraz-potencjal [dostęp: 15.01.2026 r.]
2. Koleśnik M, Stępień E, Polz-Dacewicz M. Prevalence of Human Papillomavirus (HPV) in the Oral Cavity of a Healthy Population in South-Eastern Poland. Int J Environ Res Public Health. 2022 Jun 12;19(12):7213.
3. Szymczak-Paluch M., Kłosek S. Brodawczak na błonie śluzowej dziąsła u dziecka. Stomatologia po Dyplomie 2022, 3. https://podyplomie.pl/stomatologia/37572,brodawczak-na-blonie-sluzowej-dziasla-u-dziecka?srsltid=AfmBOoqKZCNfyhGDICEfkKt4G6SVYMTMTPsCp7_IKxWjbrikbrTcFAoW [dostęp: 15.01.2026 r.]
4. Szaniawska K., Iwańczyk B., Kresa I. Wirus brodawczaka ludzkiego – manifestacje w jamie ustnej. Stomatologia po Dyplomie 2016, 9. https://podyplomie.pl/stomatologia/23338,wirus-brodawczaka-ludzkiego-manifestacje-w-jamie-ustnej?srsltid=AfmBOopNuUhK6gAor-eUg7987o5hs3TALe0ogSUDIzV6ipwbk2SfFhsT [dostęp: 15.01.2026 r.]
5. Katirachi S.K., Grønlund M.P., Jakobsen K.K., i wsp.. The Prevalence of HPV in Oral Cavity Squamous Cell Carcinoma. 2023, 15 (2), 451.
6. Adamiecki M., Dudko A., Kłosek S. Zakażenie HPV w jamie ustnej. Dermatologia po Dyplomie 2015, 05, 26-30.
7. Hübbers C.U., Akgül B. HPV and cancer of the oral cavity. Virulence 2015, 6(3), 244-248.