W mediach często relacjonowane są takie wydarzenia, jak katastrofy i wypadki. Ich następstwem jest zazwyczaj konieczność hospitalizacji i dalszego leczenia specjalistycznego osób, które wskutek nich poniosły jakiś uszczerbek na zdrowiu. Zainteresowanie mediów skupia się także wokół osób powszechnie znanych i rozpoznawalnych – polityków, aktorów, gwiazd muzycznych i innych szeroko rozumianych celebrytów. Zainteresowanie ich życiem dotyczy też ich problemów ze zdrowiem i konieczności podjęcia określonego leczenia. Lekarze są w takich przypadkach dysponentami informacji o szczególnie wrażliwym charakterze, których upowszechnienie mogłoby spowodować negatywne skutki dla sfery życia prywatnego leczonych przez nich pacjentów. Jednocześnie w interesie mediów jest pozyskanie możliwie najszerszego zakresu informacji.

Z jednej strony na lekarzach spoczywa obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej, z drugiej natomiast należy mieć na uwadze, że nie jest to obowiązek o charakterze bezwzględnym. W sytuacji wystąpienia prasy o udzielenie określonych informacji obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej (mający ugruntowanie zarówno w Konstytucji RP, jak i ustawach oraz kodeksach etycznych) zostaje skonfrontowany z innymi konstytucyjnie chronionymi wartościami, w szczególności z wolnością prasy i innych środków społecznego przekazu (art. 14 Konstytucji RP), a także wolnością wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji (art. 54 Konstytucji RP [1]).

Z perspektywy prawnej dostęp prasy do informacji można analizować na dwóch płaszczyznach: jako dostęp do informacji mającej charakter informacji publicznej oraz jako dostęp do informacji niemającej takiego charakteru. Dostęp do informacji mającej status informacji publicznej regulowany jest szczegółowo w Ustawie z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej [2], natomiast do pozostałych informacji odnoszą się regulacje Ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe [3]. Z perspektywy osób związanych zawodowo z ochroną zdrowia kluczowa jest druga grupa, do której zalicza się wszelkie informacje związane ze stanem zdrowia i przebiegiem leczenia pacjentów.

Zgodnie z ustawą Prawo prasowe dziennikarz jest uprawniony do uzyskiwania informacji (art. 11 ustawy), a przedsiębiorcy i podmioty niezaliczone do sektora finansów publicznych oraz niedziałające w celu osiągnięcia zysku są obowiązane do udzielenia prasie informacji o swojej działalności, o ile na podstawie odrębnych przepisów informacja nie jest objęta tajemnicą lub nie narusza prawa do prywatności (art. 4 ust. 1 ustawy).

Art. 4 ust. 1 ustawy Prawo prasowe wymienia trzy kategorie podmiotów zobowiązanych do udzielenia informacji prasie. Są to:

• przedsiębiorcy,
• podmioty niezaliczone do sektora finansów publicznych,
• podmioty niedziałające w celu osiągnięcia zysku.

Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca działalność gospodarczą. Przedsiębiorcami są także wspólnicy spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej (art. 4 ust. 1 i 2 Ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców [4]).

Odnosząc powyższe do działalności zawodowej lekarzy, jak wskazuje art. 5 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 Ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej [5], lekarze mogą wykonywać swój zawód w ramach działalności leczniczej w formie jednoosobowej działalności gospodarczej jako indywidualna praktyka lekarska (i jej odmiany – praktyka wyłącznie w miejscu wezwania, specjalistyczna itp.) oraz spółki cywilnej, spółki jawnej albo spółki partnerskiej jako grupowa praktyka lekarska. Status przedsiębiorcy, zgodnie z przywołanymi wyżej przepisami, mają również spółki prawa handlowego, w tym te prowadzące szpitale.

Podsumowując powyższe, na gruncie wskazanych przepisów obowiązek przekazywania informacji prasie ciąży na lekarzach prowadzących indywidualną lub grupową praktykę lekarską oraz na podmiotach leczniczych (szpital traktowany jest jako przedsiębiorstwo podmiotu leczniczego) [6].

Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy Prawo prasowe w imieniu szpitali jako jednostek organizacyjnych informacji obowiązani są udzielać kierownicy tych jednostek, ich zastępcy, rzecznicy prasowi lub inne upoważnione osoby, w granicach obowiązków powierzonych im w tym zakresie. Obowiązek ten nie ciąży zatem na wszystkich lekarzach zatrudnionych w szpitalu, a jedynie na określonym ustawowo gronie osób. Warto wskazać, że lekarze prowadzący praktyki zawodowe (np. w dużej spółce) również mają możliwość zatrudnienia osoby pełniącej rolę rzecznika prasowego. W takiej sytuacji dziennikarze mogą żądać udzielenia informacji wyłącznie od tych osób [6, 7].

Jednocześnie zgodnie z art. 4 ust. 3 ustawy Prawo prasowe kierownicy jednostek organizacyjnych są obowiązani umożliwiać dziennikarzom nawiązanie kontaktu z pracownikami oraz swobodne zbieranie wśród nich informacji i opinii. Pracownicy takich jednostek mają prawo przekazywania żądanych przez dziennikarzy informacji, ale nie mają takiego obowiązku. Jeśli odmówią udzielenia informacji, nie poniosą z tego tytułu żadnych konsekwencji prawnych. Dziennikarz nie ma też drogi prawnej, aby wymusić udzielenie takich informacji przez tę osobę.

Podmiotem, który został uprawniony do uzyskiwania informacji zgodnie z ustawą Prawo prasowe, jest „prasa”. Prasa w znaczeniu podmiotowym definiowana jest jako zespoły ludzi i poszczególne osoby zajmujące się działalnością dziennikarską (art. 7 ust. 2 pkt 1 ustawy). Krąg ten obejmuje zatem dziennikarzy, redaktorów i redaktorów naczelnych. A contrario do osób uprawnionych do uzyskiwania informacji nie zalicza się innych osób zatrudnianych w redakcjach, np. grafików, fotografów. Działanie jako „wolny strzelec”, bez powiązania z jakąkolwiek redakcją, nie upoważnia do uzyskiwania informacji. Z uwagi na ograniczony krąg osób uprawnionych na wnioskującym o udzielenie informacji ciąży obowiązek wykazania swojego statusu [8].

Informacje udzielane są na wniosek osoby uprawnionej. Przepisy prawa nie narzucają żadnej szczególnej formy wniosku. Należy dopuścić zatem wniosek złożony w dowolnej formie (pisemnie, ustnie, za pośrednictwem e-maila, faksu czy telefonicznie). Wybór odpowiedniej formy, a co za tym idzie dowód złożenia określonego wniosku, może okazać się kluczowy w sytuacji braku reakcji podmiotu zobowiązanego na złożony wniosek. Pomimo braku wymogu określonej formy przyjmuje się, że wniosek powinien precyzyjnie określać zakres żądanych informacji i być na tyle szczegółowy, aby podmiot zobowiązany do udzielenia informacji bez przeszkód mógł ustalić, jakie dane interesują wnioskodawcę.

W orzecznictwie wskazuje się, że wniosek o udzielenie informacji jest w swojej istocie „wnioskiem o dostęp do faktów”. Osoba uprawniona może domagać się udzielenia informacji wyłącznie w zakresie faktów. Nie ma natomiast podstawy domagania się wydania ocen, opinii, przemyśleń. Zapytania kierowane przez podmiot uprawniony nie mogą również dotyczyć przeżyć i procesów psychicznych osób zobowiązanych do udzielenia informacji [8, 9].

Przepisy prawa nie wskazują także żadnej szczególnej formy odpowiedzi na wniosek. Również w tym przypadku istnieje zatem dowolność, a kryterium decydującym o wyborze określonej formy (np. pisemnie, e-mailem zamiast ustnie czy telefonicznie) mogą być późniejsze kwestie dowodowe. Jednocześnie ustawa nie określa terminu, w jakim ma zostać udzielona informacja. Należy przyjąć, że powinno to nastąpić niezwłocznie. Gdy niezbędny okaże się dłuższy termin na wywiązanie się z obowiązku (np. absencja w pracy osób dysponujących określoną wiedzą, konieczność zgromadzenia informacji), za właściwe należałoby uznać poinformowanie osoby uprawnionej do żądania informacji o przewidywanym terminie odpowiedzi. Należy również zwrócić uwagę, że podmiot udzielający informacji nie ma możliwości obciążenia ewentualnymi kosztami poniesionymi w toku przygotowywania informacji podmiotu, któremu przekazywana jest wnioskowana informacja [8].

Obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej jest niezbędny do zbudowania zaufania pacjenta do lekarza. Naruszanie tego obowiązku podważa zaufanie publiczne do przedstawicieli tego zawodu [10]. Należy podkreślić, że co do zasady lekarz obowiązany jest zachować w tajemnicy wszelkie informacje dotyczące pacjenta, w których posiadanie wszedł, wykonując swój zawód. Co oczywiste, są to wszelkie dane medyczne, m.in. dotyczące stanu zdrowia, przebiegu leczenia czy rokowania. Należy jednak pamiętać, że tajemnica lekarska ma szerszy zakres i obejmuje również dane niemedyczne dotyczące pacjenta (np. dotyczące jego sytuacji zawodowej i finansowej, stosunków rodzinnych, powiązań osobistych), jeśli lekarz wszedł w ich posiadanie w związku z udzielaniem pacjentowi świadczeń zdrowotnych. Co więcej, tajemnicą objęte są również te informacje, w których posiadanie lekarz wszedł niezależnie od woli pacjenta (np. od innej osoby) czy nawet wbrew jego woli (niezależnie, czy działalnie lekarza bez zgody pacjenta uznane zostanie za bezprawne, czy zostanie usprawiedliwione) [7].

Tajemnica lekarska jest silnie chroniona. Świadczy o tym chociażby możliwość trzykrotnej jednoczesnej odpowiedzialności lekarza za ten sam czyn naruszenia obowiązującej go tajemnicy. Przede wszystkim pacjent może wystąpić z roszczeniami na gruncie prawa cywilnego, żądając zapłaty określonej sumy pieniężnej. Zgodnie z art. 4 ust. 1 Ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta [11] sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Dodatkowo w przypadku wystąpienia po stronie pacjenta szkody materialnej może on otrzymać także odszkodowanie na ogólnych zasadach Kodeksu cywilnego [12]. Zatem w przypadku naruszenia tajemnicy pacjent może dochodzić zarówno zadośćuczynienia, jak i odszkodowania.

Oprócz roszczeń cywilnoprawnych lekarz może ponieść odpowiedzialność zawodową. Zgodnie z art. 53 Ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich [13] członkowie izb lekarskich podlegają odpowiedzialności zawodowej za naruszenie zasad etyki lekarskiej oraz przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza. Obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej regulowany jest zarówno w Kodeksie etyki lekarskiej [14], jak i w Ustawie z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty [15], zatem ponad wszelką wątpliwość jego naruszenie może być rozpatrywane w kontekście przewinienia zawodowego i może stać się przedmiotem postępowania przed sądem lekarskim.

Ponadto zgodnie z art. 266 § 1 Kodeksu karnego, kto wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu ujawnia lub wykorzystuje informację, z którą zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 [16]. Przepis ten swoim zakresem obejmuje także sytuacje ujawnienia tajemnicy lekarskiej.

Analizując przepisy, można wyróżnić dwie sytuacje, w jakich za legalne należy uznać przekazanie przez lekarza informacji prasie. Pierwsza to zanonimizowanie przekazywanych informacji. Tajemnica lekarska nie zostanie naruszona, jeżeli lekarz sformułuje przekazywaną informację w taki sposób, by całkowicie niemożliwa pozostała identyfikacja pacjentów (np. opisując ofiary katastrofy, które trafiły do danego szpitala). Należy zwrócić uwagę, że anonimizacja w tym przypadku nie polega wyłącznie na nieujawnieniu imienia i nazwiska pacjenta, ale na zachowaniu w tajemnicy wszelkich danych, które pozwoliłyby na ustalenie jego tożsamości. Jest to znacznie utrudnione, czy wręcz niemożliwe, w przypadku osób, które są powszechnie znane, czy też indywidualnych zdarzeń (np. wypadków samochodowych) w małych miejscowościach (choć w skali kraju osoba ta pozostanie anonimowa, może jednak zostać zidentyfikowana przez mieszkańców miejscowości, z której pochodzi lub w której doszło do danego zdarzenia – jest to wystarczające, by stwierdzić, że naruszono tajemnicę lekarską). Ten wyjątek od reguły należy za każdym razem traktować z dużą ostrożnością, rozważając mimo wszystko powołanie się na tajemnicę lekarską.

Druga sytuacja dotyczy zgody wyrażonej przez pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego. Należy wskazać, że pacjent jest dysponentem danych dotyczących swojej osoby, a co za tym idzie może zdecydować, jakie dane oraz komu może ujawnić lekarz. Istotne w tym przypadku jest to, aby osoba wyrażająca zgodę na udzielenie informacji była zdolna do świadomego składania oświadczeń woli. W przypadku pacjentów, którzy ukończyli 16 lat, ale wciąż są niepełnoletni, należałoby przyjąć, że wymagana jest zgoda zarówno samego pacjenta, jak i jego przedstawiciela ustawowego. W przypadku braku konsensusu między nimi należy przyjąć brak zgody na udzielenie informacji. W sytuacji pacjentów poniżej 16. roku życia wystarczająca jest zgoda przedstawiciela ustawowego. Wówczas należałoby jednak rozważyć zdanie pacjenta, pamiętając o konieczności poszanowania jego prawa do intymności i godności, jak również szeroko rozumianych praw dziecka.

Przepisy nie wskazują formy, w jakiej pacjent może udzielić zgody na przekazanie informacji prasie. Mając na względzie ewentualne późniejsze kwestie dowodowe, warto dysponować taką zgodą udzieloną w formie pisemnej. Warto również zwrócić uwagę, aby treść zgody precyzyjnie określała zakres informacji do ujawnienia, okres, w jakim lekarz jest uprawniony te dane ujawnić, oraz ewentualne ograniczenie, jakim podmiotom pacjent dopuszcza ich ujawnienie [17].

Prawo prasy do uzyskania informacji nie ma charakteru absolutnego. Występują takie ustawowe ograniczenia, jak objęcie informacji tajemnicą oraz prawo do prywatności. Podmiot lub osoba, do której zwrócono się z wnioskiem o udzielenie informacji w określonych sytuacjach, może zatem nie widzieć zasadności jej udzielenia. W sytuacji gdy prasa nie akceptuje odmowy udzielenia określonych informacji, ma regulowane ustawowo możliwości zdyscyplinowania podmiotów i osób zobowiązanych. W szczególności przepisy ustawy Prawo prasowe regulują procedurę sądowej kontroli przypadków, w których odmówiono udzielenia informacji.

Zgodnie z art. 4 ust. 3 ww. ustawy w przypadku odmowy udzielenia informacji, na żądanie redaktora naczelnego, odmowę doręcza się zainteresowanej redakcji w formie pisemnej, w terminie 3 dni. Odmowa powinna zawierać oznaczenie organu, jednostki organizacyjnej lub osoby, od której pochodzi, datę jej udzielenia, redakcję, której dotyczy, oznaczenie informacji będącej jej przedmiotem oraz powody odmowy.

Wskazany powyżej przepis określa przesłanki, których zaistnienie umożliwia podjęcie dalszych kroków przez prasę. W pierwszej kolejności musi wystąpić odmowa udzielenia informacji na skierowany do danej osoby lub podmiotu wniosek albo brak jakiejkolwiek reakcji osoby lub podmiotu zobowiązanego. W związku z brakiem ustawowego wskazania określonej formy odmowy, gdy miała ona formę inną niż pisemna lub wystąpił brak jakiejkolwiek odpowiedzi, redaktor naczelny zwraca się do podmiotu zobowiązanego z żądaniem przekazania odmowy w formie pisemnej. Należy zwrócić uwagę, że uprawnienie wystąpienia z takim żądaniem przysługuje wyłącznie redaktorowi naczelnemu. Uprawnienia tego nie ma dziennikarz ani redaktor. Można przypuszczać, że celem takiego sformułowania przepisu było stworzenie pewnej tamy dla nieuzasadnionych, pozbawionych podstaw żądań pisemnych odmów informacji [7].

Przepis art. 4 ust. 4 ustawy Prawo prasowe wskazuje, że odmowę lub niezachowanie wymogów ustawowych dla odmowy, o których mowa wyżej, można zaskarżyć do sądu administracyjnego w terminie 30 dni. Wprawdzie przepisy przewidują, że zaskarżeniu podlega albo sama odmowa, albo niezachowanie wymogów formalnych odmowy, lecz za równoważne z niezachowaniem wymogów formalnych doktryna uznaje milczenie w przedmiocie żądania redaktora naczelnego o przedstawienie odmowy w formie pisemnej. Odmowa w formie pisemnej powinna być złożona w terminie 3 dni [18].

W praktyce pojawia się problem udzielania informacji w sposób niepełny, nierzetelny, nieaktualny czy też przybierający formę dezinformacji po to, by uniknąć konieczności formułowania odmowy [19]. Występują też przypadki, gdy jako powód odmowy wskazywane są powody niemające podstaw ustawowych. Należy pamiętać, że w każdej sytuacji odmowa powinna jednak opierać się na przepisach prawa, np. na obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej. Podmiot zobowiązany nie ma tu dowolności działania. W szczególności w katalogu powodów odmowy nie mieści się brak obiektywizmu ze strony dziennikarza [20] oraz możliwość użycia informacji prasowej w celu np. ośmieszenia lub wywołania niepokoju publicznego [21].

Postępowanie sądowe zaininicjowane przez niezadowolonego z braku uzyskanych informacji redaktora naczelnego może zakończyć się nakazaniem przez sąd udzielenia wnioskowanych informacji.

W przypadku niewywiązania się przez kierowników jednostek organizacyjnych, ich zastępców, rzeczników prasowych lub innych upoważnionych do udzielania informacji osób ze swojego obowiązku grozi im sankcja wskazana w art. 49 ustawy Prawo prasowe, tj. grzywna albo kara ograniczenia wolności. Przedmiotem ochrony jest tutaj szeroko rozumiana wolność prasy [21].

Warto zwrócić uwagę, że choć tajemnica lekarska nie ciąży bezpośrednio na dziennikarzu, może on ponieść odpowiedzialność jako podżegacz. Zgodnie z art. 18 § 2 Kodeksu karnego [16] odpowiada za podżeganie ten, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, nakłania ją do tego. Dotyczy to sytuacji, gdy dziennikarz nakłania lekarza do ujawnienia mu informacji objętych tajemnicą lekarską. Do poniesienia przez niego odpowiedzialności konieczne jest jednak, aby dziennikarz miał świadomość, że osoba nakłaniana do ujawnienia informacji (­lekarz), ujawniając je, popełni czyn zabroniony. Niezależnie od powyższego dziennikarze, dążąc do wyjawienia przez lekarza informacji objętych tajemnicą lekarską, mogą ponieść odpowiedzialność karną także za inne czyny, m.in. za zastraszanie lekarza (art. 190 Kodeksu karnego – groźby karalne, art. 191 Kodeksu karnego – zmuszanie do określonego zachowania), kradzież dokumentacji medycznej itp. [7].

 

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997, nr 78, poz. 483, ze zm.).
2. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. 2022, poz. 902, t.j.).
3. Ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (Dz. U. 2018, poz. 1914, t.j.).
4. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (Dz. U. 2024, poz. 236, t.j. ze zm.).
5. Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz. U. 2025, poz. 450, t.j. ze zm.).
6. Kubiak R.: Udostępnianie informacji prasie. Medycyna Praktyczna. https://prawo.mp.pl/publikacje/prawomedyczne/112767,udostepnianie-informacji-prasie (dostęp: 10.09.2023).
7. Sobczak J.: Prawo prasowe. Komentarz. Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2008.
8. Kosmus B., Kuczyński G.: Prawo prasowe. Komentarz. Wyd. 3. Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2018.
9. Postanowienie WSA w Warszawie z 30.10.2006 r., I SA/Wa 1536/06, LEX nr 948326.
10. Pasierski T.: Tajemnica lekarska dziś. Medycyna Praktyczna. https://prawo.mp.pl/publikacje/prawomedyczne/112771,tajemnica-lekarska-dzis-komentarz (dostęp: 10.09.2023).
11. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. 2024, poz. 581, t.j.).
12. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. 2025, poz. 1071, t.j. ze zm.).
13. Ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (Dz. U. 2021, poz. 1342, t.j. ze zm.).
14. Uchwała Nr 5 Nadzwyczajnego XVI Krajowego Zjazdu Lekarzy z dnia 18 maja 2024 r. w sprawie Kodeksu Etyki Lekarskiej.
15. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. 2024, poz. 1287, t.j. ze zm.).
16. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. 2025, poz. 383, t.j.).
17. Cekała A., Nowak A.: Obowiązek udzielenia infor­macji prasie a tajemnica medyczna. Białostockie Studia Prawnicze 2020; 25(2): 291-304.
18. Drozdowicz K., Łoszewska-Ołowska M., Zaremba M.: Prawo prasowe. Komentarz. Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2018.
19. Ferenc-Szydełko E.: Prawo prasowe. Komentarz. Wyd. 4. Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2013.
20. Wyrok WSA w Warszawie z 7.11.2007 r., II SA/Wa 749/07, LEX nr 445347.
21. Olszyński M., Pasieka J., Brzozowska-Pasieka M.: Prawo prasowe. Komentarz praktyczny. LexisNexis Polska, Warszawa 2013.