Magazyn Stomatologiczny

Grażyna Jarząb i Hanna Kołodziejczyk

W roku 2010 obchodzimy 200. rocznicę urodzin wybitnego polskiego kompozytora i pianisty Fryderyka Chopina, który urodził się 22 lutego lub – jak podawano – 1 marca 1810 roku w Żelazowej Woli. Z tej okazji warto przybliżyć osobę tego wielkiego Polaka, przedstawiciela muzyki okresu romantyzmu, poety fortepianu.

Fryderyk urodził się, jak wieść głosi, przy dźwiękach skrzypiec, na których grał jego ojciec, Mikołaj Chopin. To właśnie dzięki niemu i matce, Justynie z Krzyżanowskich, mały Fryderyk – wątłego zdrowia i nadwrażliwy (płakał, gdy matka grała na fortepianie) – był stale otoczony muzyką. Pierwszych lekcji gry na fortepianie udzielała mu matka. Później uczył się u Wojciecha Żywnego, gry zaś na organach – u Wilhelma Würfla.

W 1810 roku Chopinowie przenoszą się do Warszawy, gdzie mały Fryderyk komponuje swój pierwszy utwór. Jest nim, zapisany przez jego ojca, Polonez B-dur. W tym samym czasie ukazuje się drukiem z parafialnej sztycharni nut kościoła Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście następny utwór Fryderyka – Polonez G-moll z dedykacją: Polonaise pour le piano forte dedie’e a Son Excellence Mademoiselle la Comtesse Victoire Skarbek faite par Frederic Chopin musicien age de huit ans.

W wieku 8 lat Fryderyk występuje podczas koncertu zorganizowanego przez ordynatorową Zamojską w Pałacu Kazanowskich. Gra na nim trudny koncert wiedeńskiego kompozytora Adalberta Gyrowetza. Ukazują się entuzjastyczne recenzje, które porównują Fryderyka do Mozarta.

Chopin, jako „cudowne dziecko”, jest zapraszany i daje szereg koncertów, m.in. w salonie Olimpii Grabowskiej, w Pałacu Radziwiłłowskim, w Pałacu Brühla przed księciem Konstantym, namiestnikiem warszawskim. Księciu tak bardzo spodobał się skomponowany przez Fryderyka „Marsz wojskowy”, że utwór ten jest odtąd grany na wszystkich paradach wojskowych. W 1818 roku odwiedza Warszawę carowa Maria Fiodorowna. Fryderyk, zafascynowany modną wówczas, tematyką ludową, ofiaruje carowej swoje dwa tańca polskie.

Lata 1823-1826 to nauka w warszawskim liceum. Znana jest z tego okresu anegdota o Chopinie, który podczas lekcji, zamiast uważać, rysował portret nauczyciela. Złapany na gorącym uczynku, usiłował ukryć rysunek. Jednak nauczycielowi tak spodobał się obrazek, że zamiast nagany, pochwalił ucznia. W rodzinnych notatkach odnaleziono z kolei opis innego zdarzenia, kiedy to mały Chopin pomógł guwernerowi uspokoić hałaśliwych wychowanków. Zaimprowizował opowieść, a potem, grając kołysankę, uśpił wszystkich, łącznie z guwernerem. Pokazał ten uroczy widok swojej matce i siostrze, a następnie przeraźliwym akordem wszystkich obudził.

Fryderyk dla zabawy pisał wiersze i komedie. Balzak wspomina, że miał dar naśladowania każdego, kogo tylko zechciał.

Według biografów (Jeżewskiej, Iwaszkiewicza, Willemetza) Chopin był geniuszem uniwersalnym. Posiadał nieprzeciętny sposób i charakter gry, a poza muzyką również talent literacki, malarski i aktorski.
Młody Chopin był zapraszany do wielu rodzin arystokratycznych. Chętnie spędzał wakacje w Szafarni, gdzie interesując się żywo folklorem, skomponował Mazurka A-moll zwanego „Żydkiem”.

W roku 1825, w 15. roku życia Fryderyka, ukazuje się drukiem jego Rondo C-moll op. 1. Po 3 latach nauki w Szkole Głównej Muzyki Józef Elsner napisze opinię: Szopen Friderik – szczególna zdatność, geniusz muzyczny.

W 1826 roku Chopin, w celu podratowania zdrowia, spędza wakacje w Bad Reinertz (obecnie Duszniki Zdrój). Cierpi na zaburzenia trawienne, kaszel, katary, częste bóle głowy i próchnicę zębów. Jest leczony przez wielu lekarzy, którzy zalecają mu wzmacniające kąpiele w wywarach z kory dębowej, picie kawy z palonych żołędzi, a na infekcje gardła – pijawki. Zalecają mu również okłady (kataplazmy), napar z mchu islandzkiego i opium. W roku 1829, po ukończeniu studiów, Fryderyk wyjeżdża do Wiednia, gdzie odnosi sukces, koncertując w Kärntnerthorttheather. Gra wariacje B-dur, a także Rondo a’la Krakowiak.

Piątego listopada 1830 roku Chopin opuszcza Polskę i, przez Wrocław, Wiedeń oraz Monachium, udaje się do Paryża. Przed wyjazdem żegna swą wielką miłość Konstancję Gładkowską, ofiarowując jej pierścień, z którym nie rozstaje się ona aż do śmierci. W czasie podróży do Paryża, w Wiedniu Fryderyk usłyszy wykonywaną niegdyś przez Gładkowską „Cavatinę” Rossiniego – nie jest w stanie powstrzymać wówczas łez.

Wrażliwość i stan emocjonalny Chopina odzwierciedlają pisany przez niego Dziennik Stuttgarcki oraz opis rozpaczy z powodu upadku Powstania Listopadowego. Powstaje Etiuda C-moll op. 10 zwana „Rewolucyjną”, a z tęsknoty za krajem Scherzo H-moll op. 20 z motywem kolędy „Lulajże Jezuniu”.
W 1832 roku Chopin komponuje wariacje na temat opery „Don Giovanni” Mozarta i otrzymuje słynną recenzję, w której Robert Schumann, komentując ten utwór w Algmeine Musikzeitung, pisze: Panowie, czapki z głów, oto geniusz. W Paryżu Chopin prowadzi żywot wirtuoza. Jest zapraszany na prywatne koncerty, przyjaźni się z wieloma wybitnymi muzykami: Franciszkiem Lisztem, Vincenzo Bellinim, Hectorem Berliozem. Daje lekcje gry na fortepianie, a jako nauczyciel jest znany z niezwykłych wymagań i nerwowości oraz zmian nastroju.

W latach 1835-1846 komponuje i utrzymuje kontakty z polskimi intelektualistami – Adamem Mickiewiczem, Julianem Ursynem Niemcewiczem, Cyprianem Kamilem Norwidem. Powstaje Wielki Polonez Es-dur op. 22. W 1837 roku odrzuca propozycję przyjęcia stanowiska nadwornego pianisty cara Rosji, czym zamyka sobie drogę powrotną do Polski. W tym samym roku zostają także odwołane zaręczyny z Marią Wodzińską, której rodzina uznała, że Fryderyk jest zbyt chorowitym kandydatem na męża.

U Chopina występują poważne objawy choroby – duszący kaszel, plucie krwią. Lekarze – uważając, że cierpi na gruźlicę, leczą go dostępnymi wówczas sposobami.

Fryderyk Chopin nie był atrakcyjnym mężczyzną. Miał 170 cm wzrostu, kłopoty z owłosieniem, zniszczone zęby, beczkowato sklepioną klatkę piersiową i bardzo chude kończyny. Mimo to, kobiety adorowały go i pragnęły się nim opiekować. W 1837 roku Fryderyk poznaje starszą od siebie o 6 lat George Sand (Aurora Dudevant), która napisze po tym spotkaniu w swoim pamiętniku: Biedny, smutny anioł, miał wyostrzone rysy twarzy, oczy zmęczone w ciemnych podkowach, wypieki. Rozwija się słynny romans i choć pozostają w nerwowym, chaotycznym i zmysłowym związku, George Sand pisze, że przez 9 lat „przyjaźni” z Chopinem żyła jak w klasztornym celibacie. Wyjeżdżają jednak razem na Majorkę do Valdemosse. Okropna pogoda i mieszkanie w dawnym klasztorze powodują zaostrzenie choroby Fryderyka. Pojawiają się krwotoki i plucie krwią, bóle brzucha i biegunka, zwłaszcza po zjedzeniu tłustych pokarmów. Przy wzroście 170 cm Fryderyk waży 44 kg. Mimo złego samopoczucia, kończy cykl 24 preludiów.

Po powrocie z Majorki poprawia się stan zdrowia Fryderyka, który jest wielokrotnie zapraszany do posiadłości George Sand do Nohant. To właśnie tutaj komponuje Sonatę B-moll z marszem żałobnym, a w 1842 roku powstaje słynny Polonez As-dur zwany „Heroicznym”. W lutym 1846 roku wraz z George Sand Chopin bierze udział w balu u książąt Czartoryskich. Po raz ostatni spędza lato w Nohant. Powstają wówczas Nokturny op. 62 i Mazurki op. 63.

Mimo zaostrzających się objawów choroby (gorączki, biegunki i duszący kaszel), Fryderyk decyduje się na swój ostatni występ – koncert w Salle Pleyer w Paryżu. W roku 1848, po kolejnej kłótni, następuje rozstanie z George Sand. Pogarszający się stopniowo stan zdrowia sprawia, że Chopin wpada w depresję i komponuje jedynie kilka miniatur.

Ostatnią kobietą, z którą Fryderyk jest związany, jest jego uczennica Jane Stirling. Po wybuchu rewolucji w Paryżu jedzie z nią do Anglii i daje w Londynie koncert dla polskiej emigracji.

Podróż powrotna do Paryża wyczerpuje Chopina. Stan jego zdrowia znacznie się pogarsza. Nie wstaje już z łóżka, a duszące ataki kaszlu i krwotoki doprowadzają go do skrajnego wyczerpania. Następuje trwająca 4 dni agonia. Chopin traci chwilami przytomność, ma gorączkę, obrzękłą, siną twarz, cierpi z powodu drgawek, krwawych wymiotów, duszącego kaszlu i obrzęku nóg. Śmierć następuje o godz. 2 w nocy 17 października 1849 roku. Zgon Fryderyka Chopina potwierdza, przykładając do ust zmarłego lusterko i oświetlając źrenice świecą, prof. Jean Cruveillhier, francuski lekarz anatomopatolog, wykładający na uniwersytecie w Montpellier i Paryżu. On też przeprowadza sekcję zwłok i zgodnie z życzeniem Delfiny Potockiej oraz Ludwiki, siostry Chopina, wyjmuje serce kompozytora, które Ludwika zabiera do Polski.

Dokumenty z sekcji zwłok Chopina zaginęły. Pozostał akt zgonu, w którym za przyczynę śmierci kompozytora podano gruźlicę płuc i krtani. W zachowanych jednak zapiskach, wg dr. Cruveillhiera śmierć Chopina spowodowana była chorobą mu nie znaną.

Pogrzeb Fryderyka Chopina odbywa się 30 października 1849 roku; ciało zostaje pochowane na cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu. W paryskim Dzienniku Polskim ukazuje się nekrolog zamieszczony przez C.K. Norwida: Rodem Warszawianin, sercem Polak, a talentem świata obywatel Fryderyk Chopin zszedł z tego świata.

Powszechnie za przyczynę śmierci Fryderyka Chopina uważa się gruźlicę. Współcześnie jednak sugerowane są różne rozpoznania – rozedma płuc, rozstrzenie oskrzeli, aspergiloza oskrzelowo-płucna, hypogammaglobulinemia, stenoza mitralna, malformacje tętniczo-żylne, przewlekły ropień płuc, niedobór alfa 1-antytrypsyny. Analizując opisywane objawy kliniczne oraz informacje ze wspomnień rodzinnych kompozytora, jesteśmy skłonni przypuszczać, że Fryderyk Chopin mógł cierpieć na mukowiscydozę. W epoce kompozytora była to choroba nieznana. Mukowiscydozę, jako odrębną jednostkę nozologiczną, wyodrębniła w 1938 roku Dorothy Anderson. Jednak pytanie, na co chorował Fryderyk Chopin, nadal pozostaje bez odpowiedzi.